Մարսողական համակարգը օրգանների խումբ է, որոնք համատեղ աշխատում են՝ սնունդը փոխակերպելու էներգիայի և հիմնական սննդանյութերի՝ ամբողջ մարմինը սնուցելու համար։ Սնունդը անցնում է մարմնի ներսում գտնվող երկար խողովակի միջով, որը հայտնի է, որպես մարսողական ուղի կամ գաստրոինտեստինալ (GI) տրակտ։ Մարսողական ուղին կազմված է բերանի խոռոչից, կոկորդից, կերակրափողից, ստամոքսից, բարակ աղիքներից և հաստ աղիքներից։

Բացի մարսողական ուղուց, կան նաև մի քանի կարևոր օժանդակ օրգաններ, որոնք օգնում են մարսել սնունդը, սակայն սնունդը դրանց միջով չի անցնում։ Մարսողական համակարգի օժանդակ օրգաններն են՝ ատամները, լեզուն, թքագեղձերը, լյարդը, լեղապարկը և ենթաստամոքսային գեղձը։

Մարմնին էներգիա և սննդանյութեր ապահովելու նպատակին հասնելու համար մարսողական համակարգում տեղի են ունենում վեց հիմնական գործընթացներ՝

1. Ընդունում (ինգեսցիա)
2. Արտազատում (սեկրեցիա)
3. Խառնում և շարժում
4. Մարսում          
5. Կլանում (աբսորբցիա)
6. Արտազատում (էքսկրեցիա)

Մարսողական համակարգի անատոմիա

Բերան-Mouth / Os (Oris)

Սննդի ճանապարհորդությունը մարսողական համակարգով սկսվում է բերանում, որը նաև հայտնի է որպես բերանի խոռոչ։ Բերանի ներսում կան մի շարք օժանդակ օրգաններ, որոնք օգնում են մարսողությանը՝ լեզուն, ատամները և թքագեղձերը։ Ատամները կտրատում են սնունդը փոքր կտորների, որոնք խոնավացվում են թքով՝ նախքան լեզուն և մյուս մկանները սնունդը մղեն կոկորդ։

Ատամներ—Teeth/Dentes

Ատամները  32 փոքր, կոշտ օրգաններ են, որոնք գտնվում են բերանի առջևի և կողմնային եզրերին։ Ամեն ատամ կազմված է ոսկրի նման նյութից, որը կոչվում է դենտին, և ծածկված է էմալի շերտով՝ մարմնի ամենադիմացկուն նյութը։ Ատամները կենդանի օրգաններ են և իրենց ներսում՝ դենտինի տակ, ունեն արյունատար անոթներ և նյարդեր, որոնք գտնվում են փափուկ հատվածում, որ կոչվում է պուլպա։ Ատամները նախատեսված են սնունդը կտրատելու և մանրացնելու համար։

Լեզու—Tongue/Lingua

Լեզուն գտնվում է բերանի ներքևի հատվածում՝ ատամների հետևում և միջին մասում։ Այն փոքր օրգան է, որը կազմված է մի քանի զույգ մկաններից և պատված է բարակ մաշկանման շերտով։ Լեզվի արտաքին մակերեսը պարունակում է բազմաթիվ կոշտ պապիլաներ՝ սնունդը պահելու համար, երբ լեզվի մկանները շարժում են այն։ Լեզվի մակերեսի վրա գտնվող համի ռեցեպտորները (համի պտկիկներ) հայտնաբերում են սննդի համային մոլեկուլները և միանում են լեզվի նյարդերին՝ ուղեղին համի ազդակներ փոխանցելու համար։ Լեզուն նաև օգնում է սնունդը մղել դեպի բերանի հետևի հատված՝ կուլ տալու համար։

Թքագեղձեր—Salivary glands/Glandulae salivariae

Բերանի շուրջը տեղակայված են թքագեղձերի երեք խումբ։ Թքագեղձերը օժանդակ օրգաններ են, որոնք արտադրում են ջրազուրկ հեղուկ, որը կոչվում է թուք։ Թուքը խոնավեցնում է սնունդը և սկսում է ածխաջրերի մարսումը։ Մարմինը նաև օգտագործում է թուք՝ սնունդը խոնավացնելու և սահեցնելու համար, երբ այն անցնում է բերանի, կոկորդի և կերակրափողի միջով։

Կոկորդ- Pharynx / Pharynx

Կոկորդը՝ ֆարինգսը, ձագարաձև խողովակ է, որը միանում է բերանի խոռոչի հետին ծայրին։ Կոկորդը պատասխանատու է ծամված սննդի զանգվածը բերանից դեպի կերակրափող տեղափոխելու համար։ Կոկորդն ունի նաև կարևոր դեր շնչառական համակարգում, քանի որ քթի խոռոչից եկող օդը անցնում է կոկորդով՝ շարժվելով դեպի ձայնալարեր (լարինգս) և ապա՝ դեպի թոքեր։ Քանի որ կոկորդը ծառայում է երկու տարբեր գործառույթների, այն ունի հյուսվածքից բաղկացած մի փական՝ էպիգլոտիս, որը գործում է որպես անջատիչ՝ ուղղորդելով սնունդը դեպի կերակրափող, իսկ օդը՝ դեպի ձայնալարեր։

Կերակրափող —Esophagus / Oesophagus

Կերակրափողը մկանային խողովակ է, որը միացնում է կոկորդը ստամոքսին և հանդիսանում է վերին մարսողական ուղու մի մաս։ Այն տեղափոխում է կուլ տված, ծամված սննդի զանգվածը ներքև՝ իր ամբողջ երկարությամբ։ Կերակրափողի ստորին մասում կա մկանային օղակ, որը կոչվում է կերակրափողի ստորին սեղմիչ կամ սրտային սեղմիչ (cardiac sphincter)։ Այս սեղմիչի գործառույթն է փակել կերակրափողի վերջնամասը և սնունդը պահել ստամոքսի ներսում։

Ստամոքս-Stomach / Ventriculus (Gaster)

Ստամոքսը մկանային պարկ է, որը գտնվում է որովայնի խոռոչի ձախ հատվածում՝ ստոծանու (դիաֆրագմայի) տակ։ Միջին մարդուն մոտ, ստամոքսի չափը համարժեք է իր կողք կողքի դրված երկու բռունցքներին։ Ստամոքսը գործում է որպես սննդի պահեստ՝ տալով մարմնին ժամանակ՝ մեծ ուտեստները պատշաճ մարսելու համար։ Ստամոքսը պարունակում է աղաթթու և մարսողական ֆերմենտներ, որոնք շարունակաբար մարսում են սնունդը՝ այն գործընթացից հետո, որը սկսվել էր բերանում։

Բարակ  աղիք — Small Intestine/ Intestinum tenue

Բարակ  աղիքը բարակ, երկար խողովակ է՝ մոտ 1 դյույմ տրամագծով և մոտ 10 ոտնաչափ (մոտ 3 մետր) երկարությամբ, որը գտնվում է ստորին մարսողական ուղում։ Այն տեղակայված է ստամոքսից ներքև և զբաղեցնում է որովայնի խոռոչի մեծ մասը։ Ամբողջ բարակ աղիքը ոլորված է պարկուճի պես, իսկ նրա ներսի մակերեսը լի է բազմաթիվ ծալքերով և ելուստներով։ Այս ծալքերը ծառայում են սննդի առավել արդյունավետ մարսման և սննդանյութերի կլանման համար։

Լյարդ- Liver/ Hepar

Լյարդը մոտավոր եռանկյունաձև օժանդակ օրգան է մարսողական համակարգում, որը գտնվում է ստամոքսի աջ կողմում՝ անմիջապես թաղանթից (դիաֆրագմայից) ներքև և բարակ աղիքից վերև։ Լյարդը կշռում է մոտ 3 ֆունտ (մոտ 1.4 կգ) և մարմնի երկրորդ ամենամեծ օրգանն է։ Լյարդն ունի բազմաթիվ տարբեր գործառույթներ, սակայն մարսողության մեջ նրա հիմնական դերը լեղու արտադրությունն է և դրա արտազատումը փոքր աղիք։

Լեղապարկը-Gallbladder/vesica biliaris or vesica fellea. 

 Փոքր, տանձի ձև ունեցող օրգան է, որը գտնվում է լյարդի հետևում։ Այն ծառայում է բարակ աղիքից դուրս եկած ավելորդ լեղու պահպանման և նորից օգտագործման համար՝ հաջորդ ուտելիքների մարսման ընթացքում։

Ենթաստամոքսային գեղձ-Pancreas/Pancreas

Ենթաստամոքսային գեղձը մեծ գեղձ է, որը գտնվում է ստամոքսից ներքև և հետևում։ Այն մոտ 15 սմ երկարությամբ է և ձևով հիշեցնում է կարճ, անհարթ օձ՝ «գլուխը» միացած տասներկումատնյա աղիքին, իսկ «պոչը» ուղղված է դեպի որովայնի խոռոչի ձախ պատը։ Ենթաստամոքսային գեղձը մարսողական ֆերմենտներ է արտազատում դեպի բարակ աղիք՝ սննդի քիմիական մարսումն ավարտելու համար։

Հաստ աղիք — Large Intestine/colon or intestinum crassum

աստ աղիքը երկար, հաստ խողովակ է՝ մոտ 6 սմ տրամագծով և մոտ 1.5 մ երկարությամբ։ Այն գտնվում է ստամոքսից ներքև և պատում է բարակ աղիքի վերին և կողմնային եզրերը։ Հաստ աղիքը կլանում է ջուրը և պարունակում է բազմաթիվ համակեցիկ (սիմբիոտիկ) բակտերիաներ, որոնք օգնում են մաքրել թափոնները և դրանցից կլանել որոշ քիչ քանակությամբ սննդանյութեր։ Աղիները հաստ աղիքից դուրս են գալիս անալ խողովակի միջոցով։

Մարսողական համակարգի ֆիզիոլոգիա

Մարսողական համակարգը պատասխանատու է ամբողջական (ամբողջական տեսքով) սնունդը վերածելու էներգիայի և սննդանյութերի, որպեսզի մարմինը կարողանա գործել, աճել և վերականգնվել։ Մարսողական համակարգի վեց հիմնական գործընթացներն են՝

• Սննդի ընդունում

• Հեղուկների և մարսողական ֆերմենտների արտազատում

• Սննդի և թափոնների խառնման ու շարժման կազմակերպում

• Սննդի մարսում՝ մանր մասերի բաժանմամբ

• Սննդանյութերի ներծծում

• Թափոնների արտազատում

1. Սննդի ընդունում (Ingestion)

Մարսողական համակարգի առաջին գործառույթը սննդի ընդունումն է։ Այս գործառույթի պատասխանատուն բերանն է, քանի որ այն այն բացվածքն է, որով սնունդը մտնում է մարմնի մեջ։ Բերանն ու ստամոքսը նաև կատարում են սննդի պահեստավորման գործառույթ՝ մինչ այն մարսվում է։ Այս պահեստային հնարավորությունը թույլ է տալիս մարմնին ուտել միայն մի քանի անգամ օրական և ընդունել ավելի շատ սնունդ, քան կարող է միանգամից մշակել։

2. Արտազատում (Secretion)

Օրվա ընթացքում մարսողական համակարգը արտազատում է մոտ 7 լիտր հեղուկ։ Այս հեղուկների մեջ ներառված են՝ թուք, լորձ, աղաթթու, ֆերմենտներ և լեղի։Թուքը խոնավեցնում է չոր սնունդը և պարունակում է թքային ամիլազ՝ մարսողական ֆերմենտ, որն սկսում է ածխաջրերի մարսումը։Լորձը ծառայում է որպես պաշտպանիչ շերտ և քսուք մարսողական ուղու ներսում։Աղաթթուն քիմիապես մարսում է սնունդը և պաշտպանական դեր ունի՝ ոչնչացնելով սննդում առկա բակտերիաները։Ֆերմենտները փոքր կենսաքիմիական «մեքենաներ» են, որոնք քայքայում են մեծ մոլեկուլները (սպիտակուցներ, ածխաջրեր, ճարպեր)՝ վերածելով ավելի փոքր բաղադրիչների։Լեղին օգնում է ճարպերը մանրացնել փոքր կաթիլների, որպեսզի մարսումը հեշտացվի։

3. Խառնում և շարժում (Mixing and Movement)

Մարսողական համակարգը սնունդը խառնելու և շարժելու համար կիրառում է երեք հիմնական գործընթաց՝ Կուլ տալ (Swallowing) – Դա գործընթաց է, որի ժամանակ բերանի, լեզվի և կոկորդի հարթ և կծկվող մկանները սնունդը մղում են բերանից դուրս, կոկորդով և ապա դեպի կերակրափող։ Պերիստալտիկա (Peristalsis) – Մկանային ալիք է, որը անցնում է ամբողջ մարսողական ուղիով՝ սնունդը քիչ-քիչ մղելով ներքև։ Սնունդը պետք է անցնի բազմաթիվ պերիստալտիկ ալիքների միջով, որպեսզի հասնի կերակրափողից ստամոքս, հետո աղիներ և ի վերջո՝ մարսողական ուղու վերջ։Սեգմենտացիա (Segmentation) – Այս գործընթացը տեղի է ունենում միայն բարակ աղիքներում։ Աղիքի կարճ հատվածները կծկվում են՝ նմանվելով ձեռքի շարժման, երբ սեղմում են ատամի մածուկի տարան։ Սեգմենտացիան օգնում է սննդի ավելի լավ կլանմանը՝ խառնելով այն և երկարացնելով սննդի շփումը աղիքի պատերի հետ

4. Մարսում (Digestion)

Մարսումն այն գործընթացն է, երբ մեծ կտորները բաժանվում են իրենց բաղադրիչ քիմիական նյութերի։ Մեխանիկական մարսումն սննդի մեծ կտորների ֆիզիկական բաժանումն է փոքր կտորների։ Այս մարսումը սկսվում է ատամների կողմից սննդի ծամմամբ և շարունակվում է ստամոքսի ու աղիքների մկանային խառնման միջոցով։ Լյարդի արտադրած լեղին նույնպես օգտագործվում է ճարպերը մանրակրկիտ բաժանելու համար։ Մինչ սնունդը մեխանիկական մարսման է ենթարկվում, միևնույն ժամանակ կատարվում է քիմիական մարսում, երբ մեծ ու բարդ մոլեկուլները վերածվում են ավելի փոքր, հեշտ կլանվող բաղադրիչների։ Քիմիական մարսումը սկսվում է բերանում՝ թքի մեջ գտնվող թքային ամիլազի միջոցով, որը բարդ ածխաջրերը բաժանում է պարզ ածխաջրերի։ Ստամոքսի մեջ ֆերմենտներն ու թթուն շարունակում են քիմիական մարսումը, սակայն քիմիական մարսման հիմնական մասը տեղի է ունենում բարակ աղիքում՝ ենթաստամոքսային գեղձի գործողությունների շնորհիվ։ Ենթաստամոքսային գեղձը արտազատում է շատ հզոր մարսողական խառնուրդ, որը կոչվում է ենթաստամոքսային հյութ և կարող է մարսել ճարպեր, ածխաջրեր, սպիտակուցներ և նուկլեինաթթուներ։ Երբ սնունդը լցվում է տասներկումատնյա աղիք, այն արդեն բաժանված է իր քիմիական նյութերի՝ ճարպային թթուների, ամինաթթուների, մոնոսախարիդների և նուկլեոտիդների։

5. Ներծծում(Absorption)

Երբ սնունդը վերածվել է իր քիմիական նյութերի, այն պատրաստ է կլանման։ Կլանումը սկսվում է ստամոքսում, որտեղ պարզ մոլեկուլներ, ինչպիսիք են ջուրը և ալկոհոլը, ուղղակիորեն կլանվում են արյան մեջ։ Շատ կլանում տեղի է ունենում փոքր աղիքի պատերի մեջ, որոնք խիտ ծալքեր ունեն՝ մեծացնելու մակերեսը, որպեսզի կլանման հետ կապը լինի առավելագույն։ Փոքր արյունային և լիմֆատիկ անոթները աղիքի պատում հավաքում են այս մոլեկուլները և հասցնում մարմնի մնացած մասերին։ Հաստ աղիքը նույնպես մասնակցում է ջրի և B, K վիտամինների կլանմանը, նախքան արտամղումը։

6. Արտազատում(Excretion)

Մարսողական համակարգի վերջնական գործառույթը թափոնների արտամղումն է, որն անվանում են արտաթորություն (դեֆեկացիա)։ Արտաթորությունը հեռացնում է մարսելի չհանդիսացող նյութերը մարմնից, որպեսզի դրանք չկուտակվեն աղիքում։ Արտաթորության ժամանակը վերահսկվում է ուղեղի գիտակից հատվածի կողմից, բայց այն պետք է կատարվի կանոնավոր, որպեսզի չլինի չմարսվող նյութերի կուտակում։

Մարսողական համակարգը․ կենսաբանական լաբորատորիա, որը երբեք չի դադարում աշխատել Մարդու մարմինը կարելի է պատկերացնել որպես հմուտ ճարտարապետի կառուցած  ինքնավար քաղաք, որի ամենաթաքնված, բայց կենսական նշանակության գործարաններից մեկն է մարսողական համակարգը։ Սա այն բարդ և ճշգրիտ համակարգն է, որը մեզ թույլ է տալիս ցանկացած սնունդ վերափոխել էներգիայի և կենսանյութերի՝ պահպանելով կյանքի շարունակականությունը։

Հիմնական կառուցվածքը

Մարսողական համակարգի «հիմնական մայրուղին» կոչվում է մարսողական ուղի կամ գաստրոինտեստինալ (GI) տրակտ։ Այն մի ամբողջական ուղի է, որը սկսվում է բերանի խոռոչից և ավարտվում է ուղիղ աղիքի բացվածքով։ Այս ուղին ներառում է․

• Բերանի խոռոչ – առաջին կանգառը, որտեղ սնունդը մանրացվում է ատամներով և շաղախվում թքով։

• Լեզու և կլման մեխանիզմ – համակարգված մկանային շարժումներ, որոնք սնունդը մղում են դեպի կոկորդ։

• Կոկորդ և կերակրափող – կենսաբանական «տրանսպորտային գոտին», որտեղ սնունդը անցնում է պերիստալտիկ շարժումներով։

• Ստամոքս – թթվային և ֆերմենտային լաբորատորիա, որտեղ սպիտակուցները սկսում են քայքայվել։

• Բարակ աղիքներ (տասներկումատնյա, դատարկ և ոլորուն աղիքներ) – հիմնական ներծծման հարթակը, որտեղ սննդանյութերը անցնում են արյունատար և լիմֆատիկ համակարգեր։

• Հաստ աղիք – ջրի և հանքային աղերի վերաներծծում, ինչպես նաև միկրոֆլորայի ակտիվ գործունեություն։

Օժանդակ օրգանները

Մարսման  համակարգի արդյունավետ աշխատանքին նպաստում են նաև մի շարք օժանդակ օրգաններ, որոնք ֆիզիկապես սննդի ուղու մաս չեն կազմում, բայց անփոխարինելի դեր ունեն․

• Լյարդ – սննդանյութերի մշակման կենսաքիմիական կենտրոն, արտադրում է լեղի՝ ճարպերի էմուլգացիայի համար։

• Լեղապարկ – լեղու պահեստ և կոնցենտրացիայի կենտրոն։

• Փայծաղ – իմունային և մետաբոլիկ գործընթացների մասնակից (թեպետ ուղղակիորեն մարսողության օրգան չէ, բայց կապված է նյութափոխանակության հետ)։

• Ենթաստամոքսային գեղձ – արտադրում է ֆերմենտներ և բիկարբոնատ՝ բարակ աղիքի մեջ մարսողությունը շարունակելու համար։

Գործառնական փուլերը

Մարսողական գործընթացը կարելի է բաժանել մի քանի փուլերի՝

• Ընդունում (ingestion) – սնունդի ընդունում բերանի միջոցով։

• Մեխանիկական մշակում – մանրացում և խառնում։

• Քիմիական մշակում – ֆերմենտների և թթուների ազդեցությամբ մոլեկուլների քայքայում։

• Ներծծում (absorption) – սննդանյութերի ներթափանցում արյան կամ լիմֆայի մեջ։

• Արտազատում (defecation) – չմարսված մնացորդների հեռացում։

Գիտական դիտարկումներ

• Մարդու ստամոքսի թթվայնությունը (pH ≈ 1.5–3.5) այնքան ուժեղ է, որ կարող էր լուծել մետաղներ, եթե չլիներ լորձաթաղանթի պաշտպանությունը։                  
• Բարակ աղիքների ընդհանուր մակերեսը, հաշվի առնելով ծալքերը և միկրոմազեր, հասնում է մոտավորապես 250–300 քմ — համարյա կես ֆուտբոլի դաշտի չափ։

• Մարդու հաստ աղիքներում բնակվող միկրոֆլորան կազմված է տրիլիոնավոր բակտերիաներից, որոնք կարևոր են վիտամին K-ի և որոշ B վիտամինների սինթեզի համար։

Կարելի է ասել, որ մարսողական համակարգը մի ամբողջ մոլեկուլային սիմֆոնիա է․ ատամները հարվածային գործիքներ են, ստամոքսի թթուն՝ թավջութակների  խորը հնչյունը, իսկ բարակ աղիքների ֆերմենտները՝ վիրտուոզ սոլիստներ, որոնք հիանալի ներդաշնակությամբ վերածում են ամեն մի պատառը կյանքի համար անհրաժեշտ էներգիայի։

Գիտական ապացույցներ

Ժամանակակից գաստրոէնտերոլոգիան ապացուցում է, որ մարսողական համակարգի արդյունավետությունը կախված է ոչ միայն օրգանների անատոմիական ամբողջականությունից, այլև միկրոբիոմի հավասարակշռությունից։ Օրինակ՝ աղիքային միկրոֆլորայի որոշ խմբերի անբավարարությունը կարող է ազդել վիտամինների սինթեզի վրա և նույնիսկ փոխել իմունային արձագանքը։

Նյութի էլեկտրոնային տարբերակի իրավունքը պատկանում է Medics.am  կայքին: